حسن بن حسن بن علىّ بن ابىطالب عليهم‌السلام در جريان روز عاشورا زخم‌هاى بىشمارى برداشته ، امّا به وسيلهء بستگان خود از معركهء جنگ رهايى يافته است . « 1 » وى معروف به حسن مثنّى است كه در صداقت و وثاقت او ترديد نكرده‌اند . افرادى مانند ضحّاك بن عبداللّه بن قيس مشرقى « 2 » و عقبة بن سمعان « 3 » از شخصيت‌هايى هستند كه در مراحل شكل‌گيرى قيام ماندگار حسينى سهيم بوده‌اند ولى به فيض شهادت نرسيده‌اند و گزارشى كه آنان از وقايع كربلا به دست داده‌اند مورد عنايت اهل تحقيق قرار داشته و دارد . 7 - 3 . مطالب منقول از مخالفان امام حسين ( ع ) : بعد از حادثهء خونبار عاشورا ، بسيارى از مخالفان امام حسين ( ع ) از كردهء خود پشيمان شدند و برخى از آنان به صف « توّابين » پيوستند . اينان مشاهدات خود را براى ديگران نقل كرده‌اند كه مورد استناد مقتل نگاران قرار گرفته است . 8 - 3 . مشاهدات افراد بيطرف : در ميان راويان رخداد شگرف كربلا به اسامى افرادى برمىخوريم كه نه در شمار سپاهيان امام حسين ( ع ) بوده‌اند و نه در شمار سپاه يزيد . اينان مشاهدات خود را براى ديگران بازگو كرده‌اند كه مورد استفاده مقتل نگاران قرار گرفته است . عبيدالله بن الحر الجعفى « 4 » را مىتوان به عنوان نمونه از اين گروه نام برد .

--> ( 1 ) . اللّهوف على قتلى الطّفوف ، على بن جعفر بن محمد ، ص 263 . ( 2 ) . تاريخ طبرى ، ج 5 . ( 3 ) . رواياتى از او به عنوان يكى از اصحاب امام حسين ( ع ) در دست است ، او غلام « رباب » همسر امام حسين بوده است . ( 4 ) . تاريخ طبرى ، ج 5 ، ص 271 - 407 ، 527 .